Saygının kökü isim mi fiil mi ?

Kerem

New member
Saygının Kökü İsim mi, Fiil mi? Dilin Yapısından İnsan İlişkilerine Uzanan Bir Tartışma

1. Giriş: Saygı Dediğimiz Şey Nereden Geliyor?

Arkadaşlar, bugün üzerinde konuşmaya değer, ilk bakışta basit görünse de dilin derinliklerine indikçe farklı kapılar açan bir soruyu ele almak istiyorum: Saygının kökü isim mi, fiil mi? Günlük hayatta o kadar sık kullandığımız bir kelime ki çoğumuz bunun üzerinde fazla düşünmüyoruz. Birine saygı göstermekten, saygılı davranmaktan, saygı görmekten söz ediyoruz. Peki, bu kelimenin dil bilgisi bakımından kökü nedir? Daha da önemlisi, bir kelimenin isim veya fiil kökünden türemiş olması, onun taşıdığı anlamı nasıl etkiler?

Bence bu sorunun iki ayrı boyutu var. Birincisi, Türkçenin kurallarına göre doğru dil bilgisi çözümlemesini yapmak. İkincisi ise saygı kavramının toplumda nasıl oluştuğunu, davranışlara nasıl yansıdığını ve zaman içerisinde nasıl değiştiğini anlamak. Bu iki boyutu birbirine karıştırmadan ele aldığımızda hem dilimiz hem de insan ilişkileri hakkında ilginç sonuçlara ulaşabiliriz.

Kendi adıma, saygıyı yalnızca insanların birbirine karşı göstermesi gereken bir nezaket kuralı olarak görmüyorum. Saygı; ailede, okulda, iş yerinde, siyasette ve hatta ekonomik ilişkilerde bile kendisini gösteren bir toplumsal davranış biçimi. Dolayısıyla kelimenin kökünü araştırırken onun günlük hayatımızdaki karşılığını da düşünmek gerekiyor.

2. Dil Bilgisi Açısından Saygı Kelimesinin Kökü

Sorunun doğrudan cevabıyla başlayalım: Saygı kelimesinin kökü, Türkçede fiil kökü olan “say-”dır. Kelimenin yapısını incelerken isim kökü ile fiil kökü arasındaki farkı göz önünde bulundurmak gerekiyor.

Türkçede kökler genel olarak isim ve fiil kökleri şeklinde iki ana grupta ele alınır. İsim kökleri varlıkları, kavramları, durumları veya nitelikleri karşılar. Fiil kökleri ise iş, oluş ya da hareket bildiren anlamlar taşır.

Örneğin “ev” bir isim köküdür. “Gel-” ise bir fiil köküdür. “Gelmek”, “geldi” ve “gelecek” gibi sözcükler aynı fiil kökü çevresinde farklı eklerle oluşur.

“Saygı” kelimesinde ise hareket ve davranış bildiren “say-” fiili temel alınır. Bu fiile isim türetme işlevi taşıyan “-gı” eki getirilmiştir:

- say-: Fiil kökü.

- -gı: İsim türetme eki.

- saygı: Fiilden türemiş isim.

Burada önemli bir ayrıntı var: “Saygı” sözcüğünü günümüzdeki “saymak” fiilinin yalnızca sayısal değer hesaplamak anlamıyla ilişkilendirmek doğru olmaz. Türkçede “saymak” fiili, bağlama göre bir şeyi hesaba katmak, değer vermek veya birini belli bir konumda görmek gibi anlamlar da taşır. Örneğin “Büyüklerini saymak” ifadesinde matematiksel bir işlemden değil, değer verme ve hürmet gösterme davranışından söz edilir.

Dolayısıyla sözcüğün yapısı incelenirken yalnızca bugünkü en yaygın anlamına bakmak yeterli değildir. Kelimenin anlam ilişkileri ve tarihsel kullanımları da dikkate alınmalıdır.

Bir başka önemli nokta da “saygı” ile “saygılı” arasındaki ayrımdır. “Saygı”, isimdir. “Saygılı” sözcüğünde ise bu isme “-lı” eki getirilerek bir niteliğe sahip olma anlamı oluşturulur. “Saygısız” kelimesinde “-sız” eki yokluk bildirirken “saygısızlık” kelimesindeki “-lık” eki bir durum veya özellik adı meydana getirir.

Bu örnekler, Türkçenin eklemeli yapısının nasıl işlediğini gösterir. Tek bir fiil kökünden hareketle birbirleriyle anlam bakımından ilişkili birçok kelime oluşturulabilir.

3. Saymak Fiilinin Tarihsel ve Anlamsal Arka Planı

Bir kelimenin kökünü doğru belirlemek, konuyu bütünüyle anlamak için başlangıç noktasıdır. Bundan sonraki adım ise kelimenin tarihsel geçmişini araştırmaktır.

Türkçe tarih boyunca farklı dönemlerden geçmiş, farklı toplumlarla etkileşime girmiş ve anlam bakımından zenginleşmiştir. Eski Türkçe metinlerde yer alan kelimeler ile günümüz Türkçesindeki sözcükler arasında hem biçim hem de anlam bakımından devamlılıklar görülebilir. Ancak her kelimenin tarihsel gelişimini açıklarken sözlük kayıtlarına ve dönem metinlerine bakmak gerekir.

“Saygı” kelimesinin günümüzdeki anlamı, bir kişiye, topluluğa, değere veya düşünceye önem verme ve onu dikkate alma düşüncesi etrafında şekillenir. “Saymak” fiilinin değer verme ve hesaba katma anlamları da bu kavram alanıyla ilişkilidir.

Burada benim dikkat çekici bulduğum nokta, bir davranışın zaman içerisinde soyut bir kavrama dönüşebilmesidir. Bir insanın başka bir insana değer vermesi, onu dikkate alması ve davranışlarını buna göre düzenlemesi somut eylemlerle ortaya çıkar. Dil ise bu eylemleri ifade etmekle kalmaz; onları adlandırarak düşünce dünyamızın bir parçası hâline getirir.

Örneğin bir çocuk, kendisinden büyük birinin sözünü dinlemeyi öğrenebilir. Zamanla bu davranışın yalnızca belirli bir kişiye yönelik olmadığını, genel bir tutumla ilgili olduğunu kavrar. Böylece tek tek davranışların ötesinde “saygı” adı verilen soyut bir kavram oluşur.

Elbette bu örnek, kelimenin tarihsel kökenini tek başına kanıtlamaz. Daha çok, fiilden isim türetmenin düşüncelerimizi ifade etmemize nasıl yardımcı olduğunu gösterir.

Tarihsel araştırma açısından Türk Dil Kurumunun Türkçe Sözlük ve Güncel Türkçe Sözlük kayıtları, ayrıca tarihî sözlükler ve Eski Türkçe metinler önemli başvuru kaynaklarıdır. Kelimenin en eski yazılı biçimi, dönemsel anlam değişiklikleri ve ekin tarihsel işlevi gibi daha özel sorular için bu kaynakların doğrudan karşılaştırılması gerekir. Günümüzdeki sözcük yapısından hareketle geçmişteki bütün anlam aşamalarını kesin biçimde belirlediğimizi varsaymamalıyız.

4. Bir Kelimenin Fiil Kökünden Gelmesi Ne Anlama Gelir?

Şimdi biraz daha düşünelim. Saygı fiilden türemiş bir isim olduğuna göre, bu durum bize saygı kavramı hakkında ne söyler?

Dil bilgisi açısından cevap açıktır: Sözcüğün yapısı, “say-” fiiliyle “-gı” ekinin birleşmesine dayanır. Fakat buradan saygının yalnızca bir eylem olduğu veya isim kökünden türeyen kavramlardan daha önemli olduğu sonucunu çıkaramayız. Dil bilgisi yapısı ile ahlaki değerler arasında doğrudan bir üstünlük ilişkisi yoktur.

Buna rağmen fiil ile isim arasındaki ilişki, saygıyı düşünmek için güzel bir başlangıç sunar.

Bir insanın saygılı olduğunu söylemek başka, onun davranışlarında saygıyı görmek başkadır. Birisi sürekli olarak “İnsanlara saygı duymak gerekir” diyebilir. Ancak karşısındaki insanları dinlemiyor, onların sınırlarını ihlal ediyor veya farklı görüşlere tahammül göstermiyorsa söylediği sözlerle davranışları arasında bir çelişki ortaya çıkar.

Bu noktada saygı, yalnızca zihinde bulunan bir düşünce olmaktan çıkar ve davranışlarla görünür hâle gelir.

Benim yorumum şu: Saygı kavramını anlamak için hem isim olarak taşıdığı soyut anlamı hem de fiiller aracılığıyla ortaya çıkan somut karşılıklarını birlikte düşünmeliyiz. Dil bilgisi bize kavramın nasıl kurulduğunu gösterir; günlük hayat ise o kavramın ne ölçüde yaşandığını ortaya koyar.

Buradan hareketle şu soruyu sormak mümkün: Bir insana saygı duyduğumuzu söylememiz yeterli midir, yoksa saygının gerçekliği ancak davranışlarımızla mı anlaşılır?

Bence bu sorunun cevabı, saygıyı bir toplumsal değer olarak değerlendirmemize bağlıdır. Bir değerin yalnızca sözlü olarak benimsenmesi ile davranışlara yansıması aynı şey değildir.

5. Günümüzde Saygı: Aileden İş Hayatına Uzanan Bir Kavram

Saygı, toplumdaki farklı ilişkilerde farklı biçimlerde ortaya çıkar. Aile içinde çocukların ebeveynlerine, ebeveynlerin çocuklarına; okulda öğrencilerin öğretmenlerine, öğretmenlerin öğrencilerine; iş yerinde yöneticilerin çalışanlara ve çalışanların yöneticilere yaklaşımında bu kavramın izlerini görebiliriz.

Ancak burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor: Saygı, her koşulda itaat etmek anlamına gelmez.

Örneğin bir çalışan, yöneticisinin kararına katılmayabilir. Kararın yanlış olduğunu düşündüğünde bunu gerekçeleriyle açıklaması, yöneticisine saygısızlık yaptığı anlamına gelmez. Aynı şekilde bir öğrenci, öğretmeninin görüşüne karşı çıkabilir ve bunu uygun bir dille ifade edebilir.

Hatta bazen gerçek saygı, bir kişinin yanlış gördüğü davranışa karşı dürüstçe itiraz edebilmesini gerektirir. Çünkü insanlara değer vermek, onların her düşüncesini sorgulamadan kabul etmek değil, düşüncelerini ciddiye almak ve gerektiğinde gerekçeli bir tartışmaya girebilmektir.

Bu ayrım özellikle günümüz çalışma hayatında önemlidir. Çalışanların görüşlerini rahatça paylaşabildiği, hata yaptıklarında aşağılanmadığı ve yöneticilerin eleştiriye açık olduğu kurumlarda daha sağlıklı iletişim kurulabilir. Bununla birlikte, böyle bir ortamın kendiliğinden oluştuğunu varsayamayız. Kurum kültürü, yönetim anlayışı, iş güvencesi ve çalışanların söz hakkı gibi unsurlar da belirleyicidir.

Psikoloji ve örgütsel davranış alanındaki araştırmalar, kişiler arası güvenin ve psikolojik güvenliğin ekiplerin öğrenmesi, sorunları dile getirmesi ve birlikte çalışması bakımından önem taşıdığını göstermektedir. Amy Edmondson'ın 1999 yılında yayımlanan ve ekiplerde psikolojik güvenlik ile öğrenme davranışı arasındaki ilişkiyi inceleyen çalışması, bu konuda sık başvurulan araştırmalardan biridir.

Psikolojik güvenlik, herkesin her zaman haklı olması veya hiçbir anlaşmazlığın yaşanmaması değildir. İnsanların soru sorabildiği, hatalarını kabul edebildiği ve farklı görüşlerini dile getirebildiği bir ortamın varlığıdır.
 
Üst